مقاله ها
IMAGE برای تربیت همه بچه های جهان، در خانه تئاتر اجرا کنیم/دکتر حسن دولت آبادی
مقدمه: بچه‌ها همچون ساز هستند و برای شنیدن صدای خوش اين ساز باید کوکشان کنیم....
IMAGE نقش اساطیر و ادبیات کلاسیک در نمایش خلاق/دکتر اکرم قاسمپور
اکرم قاسمپور، استاد دانشگاه و پژوهشگر، طی تالیف یک مقاله به بررسی «نقش اساطیر و...
گزارش ها و یادداشت ها
IMAGE پدر خیمه شب‌ بازی معاصر ایران کیست؟
نمایش‌های خیمه شب‌بازی در نوزدهمین جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی مورد استقبال...
IMAGE جشن ۱۰۰ سالگی تئاتر و بزرگداشت مرحوم «جبار باغچه‌بان» برگزار شد
یک کارگردان و نمایشنامه‌نویس خواستار نامگذاری تالار هنر به عنوان تالار تئاتر...
IMAGE گزارش اولین دوره پروژه نسل بعدی اسیتژ پاکستان 2018
 اولین دوره پروژه نسل بعدی اسیتژ پاکستان به منظور متحد ساختن هنرمندان جوان از...

 اولین دوره پروژه نسل بعدی اسیتژ پاکستان به منظور متحد ساختن هنرمندان جوان از سراسر جهان و برای تبادل اندیشه‏ها و دیدگاه‏های آنها در سال 2018 برگزار شد. یکی دیگر از اهداف این پروژه ایجاد انگیزه برای تقویت جامعه تئاتر در سطح جهانی توسط اسیتژ پاکستان در همکاری با Little Art، تئاتر Chota Mota، بنیاد Mass و تئاتر مستقل پاکستان بود.

هنرمندان جوان و علاقمند به این حوزه از 11 کشور مختلف به همراه 10 کمپانی سازنده تئاتر از پاکستان در کارگاه‏های تبادل فرهنگی شرکت کردند. اقامت شرکت‏کنندگان در خوابگاه جوانان پاکستان و اجراها در کافه Peeru’s و همچنین کارگاه‏های آموزشی در کارگاه تئاتر Raafipeer برگزار شد.

اغلب شرکت کنندگان در تاریخ 26 فوریه وارد لاهور شدند. میهمانان توسط تیم اجرایی استقبال شدند و پس از آن در خوابگاه جوانان پاکستان مستقر شدند. در برنامه معرفی، همه شرکت‏کنندگان خود را معرفی کردند و وضعیت تئاتر کودک و نوجوان در کشور خود را شرح دادند. هر روز صبح بعد از صرف صبحانه برنامه گرم کردن برپا بود. پس از آن بحث‏های کلی در مورد تئاتر و تکنیک‏های آن انجام می‏شد. این برنامه تا ظهر به طول می‏انجامید. هر روز شرکت‏کنندگان باید بر روی عملکردهایی که برای نمایش نهایی ارائه می‏دادند، کار می‏کردند.

در طول اقامت، چندین برنامه برای بازدید از آثار برجسته لاهور تدارک دیده شده بود. این برنامه شامل سفر به مرز Wahga با اتوبوس‏های مخصوص گردشگران و دیگری سفر به مناطق قدیمی شهر و پس از آن برنامه شام در خیابان غذای لاهور بود. همچنین شرکت‏کنندگان در مراسم ویژه‏ای که اسیتژ پاکستان ترتیب داده بود برای صرف شام نیز حضور پیدا کردند. آنها فرصتی برای بازدید از موسسه Harsukh داشته و در روز آخر نیز از کمپانی تئاتر Rafi Peer بازدید کردند.

نمایش نهایی گروه، در کمپانی تئاتر Rafi Peer برگزار شد. نمایش، یک نمایش عروسکی بود که توسط اعضای گروه 1 و 2 از پروژه نسل بعدی اجرا شد. نمایشنامه توسط گروه اول و بر اساس گروه سنی کودکان و در ارتباط با امیدها و آرزوهای آنها بود. در حالی که بازی توسط گروه دوم و نشان دادن این که چگونه یک نفر تصمیم می‏گیرد از زنجیر مکانیکی خود جدا و کار متفاوتی انجام دهد، بود.

به عنوان اولین پروژه تبادل فرهنگی و حضور هنرمندان تئاتر که توسط اسیتژ پاکستان برگزار شد، تجربیات جدیدی را برای شرکت‏کنندگان به جا گذاشت. شرکت‏کنندگان از برنامه‏ها بسیار شگفت زده شدند و در انتهای برنامه نظرات مثبتی را ارائه دادند. پروژه، با توجه به اینکه موانعی زیادی سر راهش بود اما با موفقیت برگزار شد.

تیم اجرایی شامل Aamir Nawaz، Umair Mushtaq، Azeem Hamid، Mobeen Ejaz و Bina Jawwad بودند.

یک کارگردان و نمایشنامه‌نویس خواستار نامگذاری تالار هنر به عنوان تالار تئاتر کودک و نوجوان باغچه‌بان شد و گفت: پس از گذشت ۱۰۰ سال هنوز در ایران موزه تئاتر کودک و نوجوان وجود ندارد و بسیاری از مستندات این حوزه در حال از بین رفتن است. 

به گزارش ایسنا، داوود کیانیان شامگاه گذشته در جشن ۱۰۰ سالگی تئاتر و بزرگداشت مرحوم «جبار باغچه‌بان» بنیانگذار تئاتر کودک و نوجوان در ایران در حاشیه بیست و پنجمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان در همدان، اظهار کرد: بنیاد نمایش کودک سه سال پیش فعالیت خود را با هدف انجام اقدامات بنیادی برای تئاتر کودک و نوجوان آغاز کرده است. 

وی با بیان اینکه جای پژوهش در تئاتر کشور خالی است، افزود: بنیاد نمایش کودک با پیشنهاد خود و همت ستاد جشنواره بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان توانست بزرگداشت مرحوم باغچه‌بان را بیست و چهارم آبان‌ماه در مزار ایشان آغاز کند و امروز در همدان ادامه دهد. 

کیانیان با بیان اینکه جبار باغچه‌بان معلم بود و آموزش و پرورش نیز باید در بزرگداشت این شخصیت ارزشمند ورود کند، عنوان کرد: آموزش و پرورش باید از حق بنیانگذار تئاتر کودک و نوجوان حمایت کند. 

وی با بیان اینکه بنیاد نمایش کودک با مرکز اسناد کتابخانه ایران برای تهیه تاریخ شفاهی تئاتر کشور به نتیجه رسیده است، گفت: تهیه تاریخ شفاهی با ۶ نفر از پیشکسوتان این حوزه آغاز شده و با تهیه زندگینامه هنرمندان دیگر ادامه پیدا می‌کند. 

این نمایشنامه‌نویس، مسلم قاسمی، منصور قلم‌چی، فائزه فیض و حسین فدایی‌حسین را از جمله مؤسسان بنیاد نمایش کودک معرفی کرد و یادآور شد: مرحوم باغچه‌بان در زمینه‌های مختلفی از جمله تصویرگری کتاب کودک، تربیت، شعر، مهارت زندگی و تألیف الفبای ناشنوایان پیشگام بوده است. 

کیانیان با بیان اینکه با گذشت یک قرن باغچه‌بان در بسیاری از زمینه‌ها هنوز هم پیشگام است، اظهار کرد: بزرگداشت جبار باغچه‌بان پاسداشت فرهنگ و احقای حقوق کودکان است. 

وی با بیان اینکه آرامگاه بنیانگذار تئاتر کودک و نوجوان تخریب شده است، اظهار کرد:جبار باغچه‌بان یکی از مفاخر ایران است اما متأسفانه هیچ پارک، میدان و یا حتی کوچه‌ای در ایران به اسم او وجود ندارد. 

وی در پایان گفت: در هفته وحدت دست به دست هم داده و در آغاز دومین قرن از تولد تئاتر کودک در کشور، تئاتر کودک و نوجوان و دانش‌آموزی را برای تمامی کودکان پوشش دهیم.

«باغچه‌بان» رنگین‌کمان‌های زندگی را ترسیم کرد

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان همدان نیز با بیان اینکه «جبار باغچه‌بان» جریان فکری پویا و زیبایی را در کشور بنیان نهاد، گفت: هنر حافظ اندیشه‌های ناب است. 

علیرضا درویش‌نژاد اظهار کرد: ارزش کار جبار باغچه‌بان بسیار بالاتر از عبادت‌های کورکورانه بوده و باغچه‌بان تبلور دین ناب است. 

وی با اشاره به اختراع برق، هواپیما و تلفن برای برطرف کردن نیازهای بشریت افزود: بنیانگذاری جریان اندیشه پایه در ۱۰۰ سال پیش بسیار فراتر از اختراع برق، تلفن و هواپیما است. 

درویش‌نژاد با بیان اینکه برطرف کردن نیاز انسان‌ها بسیار ارزشمند است، اضافه کرد: باغچه‌بان ۱۰۰ سال پیش جریان فکری پویا و زیبایی را بنیان نهاد و باید با مخترعان بزرگ مقایسه شود چرا که او اندیشه‌ها را بارور کرد و توسعه پایدار در گرو بارور شدن اندیشه‌های ناب است. 

وی با بیان اینکه همدان میزبان بزرگداشت شخصیتی است که رنگین کمان‌های زندگی ما را ترسیم کرد، گفت: افتخار می‌کنیم به اینکه همپای دنیای غرب اندیشه را در برابر صنعت بارور کردیم. 

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان با تأکید بر زنده نگهداشتن رنگین کمان‌های زندگی بیان کرد: جبار باغچه‌بان کسی بود که توانمندی‌های حوزه تئاتر کودک و نوجوان و تربیت پایه را به سرانجام رساند.

3208943


نمایش‌های خیمه شب‌بازی در نوزدهمین جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی مورد استقبال مردم قرار گرفتند اما برخی معتقدند در خیمه شب‌بازی ارتباط با حلقه قدیمی هنرمندان قطع شده است.

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از ستاد خبری نوزدهمین جشنواره نمایش‌های آیینی و سنتی، نمایش‌های عروسکی ازقدیمی ترین انواع نمایش در سراسر جهان و به ویژه شرق که کهن‌ترین شیوه‌های نمایشی عروسکی در آن یافت شده‌اند، به شمار می‌آید. در ایران نیز نمایش عروسکی قدمتی دیرینه دارد تا جایی که نظامی گنجوی نیز در یکی از اشعار خود به این نکته اشاره کرده که در دوران بهرام گور ساسانی شش هزاراستاد سرگرمی ساز که بخشی از آنها نیز در لعبت‌بازی مهارت داشته‌اند از هندوستان به ایران آورده می‌شوند تا به سرگرم کردن خلق بپردازند.

در دوران پس از اسلام نیز به ویژه از قرن چهارم هجری دیوان شعرای نامداری چون خیام، فردوسی و اسدی طوسی پر است از اشارتی به انواع نمایش‌های عروسکی اما محکم‌ترین سندی که در این رابطه وجود دارد اشاره ملاحسین واعظ کاشف سبزواری در «فتوت‌نامه سلطانی» است که لعبت‌بازان را در نسخ اهل بازی از اصحاب اهل معرکه ذکر می کند و در مورد انواع نمایش عروسکی روزگار خود که در شب و روز اجرا می‌شده‌ و اصطلاحاً «خیمه» و «پیشبند» نامیده می‌شدند مطالبی هر چند کوتاه را می‌نویسد و یک مجلس را نیز به طور مختصر معرفی می‌کند.

فعالیت گروه های عروسک باز پس از دوران صفویه رونق می‌گیرد و انواع نمایش‌های عروسکی در نقاط مختلف ایران رواج می‌یابند. این نمایش‌ها نیز دوران اوج خود را در دوران حکومت قاجار تجربه کردند چنان که روایت کرده‌اند که در این دوران شخصی به نام کاکا محمد شیرازی با ورود تعدادی عروسک که با خود از چین آورده بود این هنر را دچار تحول کرد و پس از آن در دوره پهلوی به دلیل ورود سرگرمی‌های جدید کم‌کم از دور خارج شدند. هر چند که هنوز تا پایان حکومت پهلوی در بنگاه‌های شادمانی و برخی از قهوه‌خانه‌های جنوب شهر تهران و بعضی از شهرهای بزرگ هنوز گروه‌های کوچکی وجود داشتند که نمایش‌های عروسکی سنتی را اجرا می‌کردند اما به مرور با فوت این اساتید، صحنه از وجود پیشکسوتان نمایش‌های عروسکی سنتی خالی شد و اکنون در کنار معدود اساتید باقی‌مانده، تنها برخی از فارغ‌التحصیلان تئاتر که امکان بهره بردن از محضر آخرین بازماندگان این هنر را داشته‌اند در جشنواره‌ها و مدارس به اجرای یکی از شیوه‌های رایج در این نمایش‌ها یعنی خیمه‌شب‌بازی نخی مشغولند.

نمایش های عروسکی را با دو عنوان «سایه بازی» و «خیمه شب بازی» از هم جدا می کنیم اما در قدیم این دو نمایش به دلیل شباهت های ظاهری مجموعه واحدی بودند.

امروز دیگر کسی نیست که بتواند «سایه‌بازی» سنتی را اجرا کند و از میان نمایش‌های عروسکی دستکشی تنها «جی‌جی‌وی‌جی» شیراز که ردپای نمایش «پهلوان کچل» را در آن می‌توان دید توسط مطربان اجرا می‌شود و نمایش عروسکی نخی که گفته می‌شود در آن داستان‌های فراوانی اجرا می‌شده است اکنون تنها منحصر به اجرای داستان «بارگاه سلیم‌خان» است.

در «سایه بازی» داستان با حرکات چند عروسک که در برابر یک منبع نور سایه شان بر پرده می افتاد، نشان داده می شدند اما در «خیمه شب بازی» تماشاگر مستقیما عروسک های متحرک با بعد و رنگ را برصحنه می دید.

از اساتید بنام نمایش‌های عروسکی که نام آنها در سفرنامه‌های مستشرقین در دوره قاجار و همچنین گزارش‌های موجود در دوران متأخر آمده است می‌توان به کاکا محمد شیرازی، لوطی عظیم، لوطی رمضان، احمد خمسه‌ای، علی‌اصغر و علی‌اکبر احمدی (احمدعلی) اشاره کرد.

در نوزدهمین دوره از برگزاری جشنواره نمایش های آیینی و سنتی هر بخش از جشنواره به یاد یکی از پیشکسوتان نمایش‌های آیینی و سنتی نامگذاری شده بود و بر همین اساس نیز بخش «نمایش های عروسکی سنتی» با عنوان یادواره استاد کاکا محمد شیرازی برگزار شد؛ هنرمندی که به عنوان پدر خیمه‌شب بازی معاصر شناخته می شود.

کمال محمد شیرازی معروف به کاکا محمد یا کاکا ممد شیرازی استاد همه خیمه شب بازان ایرانی در ۲۰۰ سال اخیر است
کمال محمد شیرازی معروف به کاکا محمد یا کاکا ممد شیرازی استاد همه خیمه شب بازان ایرانی در ۲۰۰ سال اخیر است. وی بسیاری از اساتید خیمه شب بازی از جمله پسران و نوه های خودش و همینطور برخی از استادان برجسته دیگر از جمله احمد شیخ احمد خمسه ای را آموزش داده و تربیت کرده است.

پوپک عظیم پور مدرس و پژوهشگر تئاتر در کتاب «فرهنگ عروسک ها و نمایش های عروسکی آیینی و سنتی ایران» به شرح مختصری از زندگی کاکا محمد شیرازی می پردازد. در این کتاب نیز گفتگویی با علی اصغر احمدعلی معروف به اصغر احمدی درباره کاکا محمد شده است. وی فرزند حسین احمدی معروف به کاکا حسین از خیمه شب بازان قدیمی دوران پهلوی و نوه کاکا محمد شیرازی است که در واقع آخرین وارث سلسلسه خیمه شب بازان ایرانی به حساب می آید که این هنر را سینه به سینه از پدران خویش آموخته اند. البته متاسفانه این هنرمند دیگر در قید حیات نیست.

عظیم پور درباره کاکا محمد شیرازی بیان می کند: اصغر احمدی نوه کاکا محمد شیرازی در خاطراتش تعریف می کند که پدربزرگش در سن ۱۷ – ۱۸ سالگی به دلیل اختلافات خانوادگی ترک دیار می کند و بعد از ۲ سال خبر می رسد که کاکا ممد در چین است. پس از حدود ۱۰ سال که خبری از وی نبوده است این هنرمند با یک صندوق پر از عروسک و وسایل صحنه به ایران باز می گردد و مشخص می‌شود که وی در طول این سال‌ها فقط در چین ساکن نبوده است بلکه سفرهایی به روسیه و هند نیز داشته است و در آنجا با اساتیدی که هنر نمایش عروسکی را آموزش می دادند، آشنا شده و فنون خیمه شب بازی را فرا گرفته است.

وی ادامه می دهد: اصغر احمدی تعریف می کند که پدربزرگش خیمه شب بازی را در چین و هند و روسیه یاد گرفته است و سال ها نزد استادان این هنر شاگردی کرده و فنون این هنر را آموزش دیده است و زمانی که به درجه استادی می رسد و با این شیوه نمایشی به شکلی اصیل آشنا می شود، تعدادی عروسک جمع آوری و خریداری می کند و به ایران می آورد. این عروسک ها، عروسک هایی نخی بودند که در خیمه به نمایش در می آمدند. پس از آن، علاوه بر صندوقی که کاکا محمد با خود به ایران آورده بوده صندوق ها و همچنین عروسک های دیگری نیزساخته می شود و خیمه شب بازی رونق بیشتری می گیرد.

عظیم پور در کتاب «فرهنگ عروسک ها و نمایش های عروسکی آیینی و سنتی ایران» آورده است: «بخشی از ارمغان سفر کاکا محمد همان شد که ما امروز ابزار نمایش سنتی خیمه شب بازی ایران می‌نامیم. تعدادی از عروسک‌ها که از شخصیت های اصلی نمایش ها هستند روسی‌اند که از نظر تیپ‌شناسی با فرهنگ بومی و جغرافیایی ما همخوانی ندارند، از همین رو بعدها به ضرورت، عروسک‌های دیگری نیز اضافه شد و یا لباس‌های عروسک‌هایی که فرسوده شده بودند در اینجا تعویض یا ترمیم شدند اما آنچه ثابت مانده است متن های نمایشی است که از دیرباز تا کنون در ادبیات شفاهی و سنتی ما موجود بوده است. زنده یاد اصغر احمدی که ادامه دهنده راه پدربزرگش بود بسیاری از عروسک های زیبای مجموعه کاکامحمد را به ارث برده و دارای یکی از اصیل ترین و زیباترین صندوق های خیمه شب بازی بود. پس از فوت وی، میراث فرهنگی تبریز یکی از صندوق های او را جهت برپایی موزه نمایش عروسکی خریداری کرد.»

عظیم پور در ادامه صحبت هایش یادآورمی شود: البته قبل از کاکا محمد، خیمه شب بازی در ایران رواج داشته و سفرنامه نویسان خارجی به حضور خیمه شب بازی در دوران صفویه در ایران اشاره کرده اند اما کاکا محمد شیرازی از جمله افرادی بوده که در دوران قاجار نام و نشان پیدا می کند و نامش در تاریخ ماندگار می شود. می توان گفت که شیوه کاکا محمد شیرازی شیوه خیمه شب بازی قاجاری بوده است. وی بعدها صاحب فرزندانی می شود و به همه آنها نیز فوت و فن خیمه شب بازی را می آموزد. شُکرعلی، حسن معروف به لوطی حسن، حسین معروف به کاکا حسین، حاجی معروف به حاجی دلشاد یا حاجی قلیچ و محمد معروف به ممد نازدار۵ فرزند کاکاممد هستند که همگی نزد خودش آموزش دیدند و درقهوه خانه ها و مناسبت های مختلف از آنها برای اجرای خیمه شب بازی دعوت می شد. در میان پسران وی نیز پسران کاکاحسین ادامه دهنده راه پدر و پدربزرگشان هستند که زنده یاد اصغر احمدی و زنده یاد اکبر احمدی وامدار هنر خیمه شب بازی پدربزرگشان بودند.

این پژوهشگر تئاتر در پایان متذکر می‌شود: من به شخصه از آقای فتحعلی بیگی دبیر جشنواره آیینی سنتی تشکر می کنم که با همراهی هیات مشاورشان درایت زیادی در نامگذاری بخش های مختلف جشنواره داشته اند و باعث شدند نام هنرمندانی که این روزها دیگر کمتر به آنها توجه می شود و دیگر کسی یادی از آنها نمی کند، زنده بماند. نام گذاری بخش «نمایش های عروسکی سنتی» جشنواره با نام و یاد نیای همیشه زنده هنر خیمه شب بازی که این هنر را سینه به سینه به فرزندانش آموزش داده، اقدامی در خور توجه است. فرزندان و نوه های این هنرمند «چکیده کار» هنر خیمه شب بازی هستند اما متاسفانه همه این اساتید از بین ما رفته اند و دیگر ارتباط ما با این حلقه قدیمی از هنرمندان خیمه شب بازی قطع شده است از همین رو پرداختن به این هنرمندان باعث زنده نگاه داشتن نام آنها خواهد شد چون هنرشان همچنان زنده است.

مطالب این گزارش برگرفته از مقاله محمدحسن ناصربخت، کتاب «نمایش در ایران» بهرام بیضایی و کتاب «فرهنگ عروسک ها و نمایش های عروسکی آیینی و سنتی ایران» نوشته پوپک عظیم پور است.

معرفی و نقد
IMAGE پاسخ به مهمترین سوال کودکان روی صحنه تئاتر؛ «از کجا اومدیم؟»
کارگردان نمایش «از کجا اومدیم؟» معتقد است موضوع این نمایش یکی از مهمترین سؤالات...
IMAGE نقد «کچل کفترباز»
  با حضور اعضای کانون ملی منتقدان تئاتر؛ نمایش عروسکی «کچل کفترباز» اثر آزاده...
IMAGE نقدی بر نمایش «سیه موی و جلالی» به نویسندگی و کارگردانی محمد آیریک (کاوه آیریک) از افغانستان
عاشقی کردن یا به لطافت انسان رسیدن رضا آشفته   شبیخون زد بجانم لشکر عشق بدیدم...
گفتگو
IMAGE «مبارک» و «سیاه» در خارج ارج دارند و اینجا نه
  سیاه‌باز باسابقه با مهر مطرح کرد؛!«مبارک» و «سیاه» در خارج ارج دارند و اینجا...
IMAGE آزاده انصاری: «کچل کفترباز» برای لذت بردن خانواده‌ها است
  کارگردان نمایش «کچل کفترباز» که این روزها در سالن گلستان مرکز تئاتر کانون پرورش...
IMAGE تئاتر، روابط اعضای خانواده را صمیمی‌تر می‌کند
      کارگاه‌های تخصصی تئاتر و بازی‌گری ویژه‌ی نوجوانان به جایگاهی برای تمرین...
IMAGE حسن دادشکر در گفتگو با مهر: کل تئاتر به سمت گیشه رفته است/ شیوع فرهنگِ بازاری
حسن دادشکر معتقد است تئاتر ایران به سمت فروش گیشه سوق داده شده و به جای فرهنگسازی،...
IMAGE کارگردان نمایش «شگفتی» : زندگی بچه‌ها را روی صحنه آوردیم
الکا هدایت کارگردان نمایش «شگفتی» درباره این نمایش که هم‌زمان با هفته‌ ملی کودک...